INTARNEETII IRRATTI OF-EEGGANNOOF BEEKKUMSA BARBAACHISU

INTARNEETII IRRATTI OF-EEGGANNOOF BEEKKUMSA BARBAACHISU

Akkamitti Ethio Telecom Facebook Uggura?

Yeroo ati intarneeta Ethio Telecom fayyadamtee facebook tahee weebsaayitoota kamuu banuuf tuqxu, garasitti konnekti godhuuf jalqaba gaafiin gara Ethio Telecom’tti ergama. San booda yeroo Ethio Telecom konnekshina hayyamee weebsaayitii tahee facebook sun sii banama. Kana jechuun wanti ati godhaa jirtu Ethio Telecom bira dhaqa; too’achuu dandayu. Odeeffannoon kee iccitaawaa/dhokataa miti jechuudha. Kanaaf yeroo feete Wayyaaneen, konnekshina gaafatame hayyama dhoorgattee facebook tahee weebsaayitoota jarri hin feene akka hin banamne godhan.

Uggura Ethio Telecom irra aantee akkamitti Facebook banatta?

VPN fayydadamuudhaan uggura isaanii irra aantee facebook fi weebsaayitoota Ethio Telecom cufe banachuu dandeessa.

VPN Maali?

Moggaasni maqaa isaa (Virtual Private Network) irraa kan dhufe yoo tahu, teknoloojii yeroo intarneeta fayyadamtu odeeffannoo kee iccitaawaa/dhoksaa godhu.

VPN Akkamitti Odeeffannoo kee Ethio Telecom Jalaa Dhoksa?

Dura Konnekshinii Ethio Telecom fayyadamtee VPN’tti konnekti goota. Yeroo kana konnekshina kee iccitaawaa/secured godhee gara server VPN’tti ergee IP Ethio Telecom ittiin si beeku dhiisee kan biroo haaraa sii kenna. San booda konnekshina VPN fayyadamta jechuudha. IP haaraa inni sii kennu kan bakka jirtu sanii osoo hin taane, fakkeenyaaf Oromiyaa keessa jiraattee, IP biyya Ameerikaa sii kenna. Ati Oromiyaa jiraattus akka nama Ameerikaa jirattutti beekkamta jechuudha. Kanaafuu, Ethio Telecom bakka ati jirtu hin beeku. IP haarawa yeroo yerootti waan sii kennuuf yeroo adda addaatti IP biyya adda addaa fayyadamuu dandeessa.

Intarneeta si barbaachisaa VPN fayyadamuuf?

Eeyyeen. Interneetni kan si barbaachisuuf, gara VPN’tti konnekti godhuu qabda. Yeroo VPN fayyadamtu intarneetiin Ethio Telecom kan si fayyaduuf facebook banuuf osoo hin taane VPN sanitti si hidhuufi ykn konnekti godhuufi. San booda intarneeta irraa wanti ati laaltu konnekshina VPN fayyadamu. Kanaaf fb banuuf hayyama konnekshinii Ethio Telecom hin gaafatu. Sababni itti waan Ethio Telecom cufe VPN banuu dandayuuf kana. Isaan hanga VPN cufuu hin dandeenyetti waan erga VPN konnekti gootee booda quba qabaachuu hin dandayan.

VPN fayyadamuun seeraan hayyamamaa?

Biyyoota addunyaa irra jiran keessaa biyyoota 10 qofatu kan seeraan VPN dhoorge. Itoophiyaa keessattii seeraan hanga ammaatti hin dhoorgamne. Seera qabeessa. Abbaan iccitii isaa eeggachuun waan seeraan kabajamuuf VPN dhoorguun mirga iccitii ofii dhokfachuu dhoorguu akka tahetti ilaallama. Akkasumas kaampaanonni gurguddoon VPN fayyadamuun odeeffannoo walii dabarsu waan taheef barbaachisaadha.

Haa tahuu garuu biyyoonni abbaa irree Itoophiyaa dabalatee, akka namni VPN itti hin fayyadamneef server VPN yoo irra gahan ni ugguru. Yeroo san VPN fayyadamuun hin dandayamu. Yeroo tokko tokko ammoo bakka app VPN irraa download godhatan cufu. Kuni tooftaa isaan fayyadaman malee seeraan dhoorgaa taheetii miti.

Haakiingi (Hacking):
Sooftweerii ykn haardweerii kompiyuutara tokkoo jallisuudhaan kaayyoo kompiyuutarichi tolfameefiin ala kaayyoo biraa ittiin geggeessuu jechuudha. Kunis laafina siistama kompiyuutara tokkoo ykn neetworkiin tokko qabu (qaawa laafaa) adda baasuun laafina ykn dadhabina isaatti fayyadamanii keessa seenuu jechuudha. Haakiingi jechuun salphumatti hanna bifa virtual taheen adermsifamu jechuu dandeenya. Odeeffannoo nama dhuunfaa, ykn jaarmaya tokkoo keessa seenanii funaannachuu dha.

Gosoota Haakarootaa:

* Cracker: Warra hayyama namaatiin ala computer namaa seenee odeeffannoo hatu
* Ethical Hacker: Laafinna siitama kompiyuutaraa hiikuuf warra haak godhan. Isaan kun seekuriitii kompiyuutaraa cimsuufuuf godhu
* Hacktivist : Warra website namaa cabsuun/hijack godhuun ergaa isaanii achirratti maxxansan
* Phreaker: Warra bilbila hack godhan fkf akka bilbila ijoolleen biyyatti hack godhanii tolaa akka bilbilamu godhan

Jarri kun hundi dadhabina system sanii barbaaduun cabsan jechuudha.

Karaa kamiin fayyadamanii computer namaa seenuu danda’u?

* Public Wi-fi ( wifi banaa/tolaa kan ummataa) yeroo fayyadamnu of eggannoo barbaachisu

Tooftaa Haakaroonni fayyadaman keessaa tokko man-in-the-middle (MITM) jedhama. Public wifi kun encrypted waan hin tahiniif, Haakarri WIFI kana fayyadamaa jiruu fi meeshaan ati WIFI sanitti connect gootee fayyadamaa jirtu walitti hidhaa waan jiraniif yoo meeshaan kee secured/password hin qabaanne tahe, salphaatti seenuu dandaya. Haakaroonni akkanaa ammas sii fi networkii ati fayyadamaa jirtu kana jidduu seenee odeeffannoo ati dabarsaa jirtu jidduu kanatti qabachuu dandaya. Kuni email tahuu dandaya, password tahuu dandaya waan ati WIFI san fayyadamtee internet irratti godhaa jirtu kamuu jechuu dandeenya.

WIFI ummataa kana secured hin taane kana fayyadamuun, malware adda addaa computer ati fayyadamaa jirtutti erguu dandaya. Namoonni hubannoo haakiingii hin qabne computer isaanii irratti file-sharing hayyamu. Gaafa kana argate, salphumatti malware gosa barbaade computer keetitti erga jechuudha. Hacker cimaa yoo tahe connection san xalafee hoggasuma pop-up window sitti ergee software kana upgrade godhi jedhee si gaafata. Yeroo kana hubachuu dhabuu malta. Nagayuma seetee yeroo ati upgrade godha jettee permission/ hayyama computer keetii kennite kan install tahu spyware tahuu dandaya.

Public Wi-fi yeroo fayyadamnu karaa VPN fayyadamuun akka haakarootaaf hin saaxilamne nu fayyada

VPN akkamitti download godhannee itti fayyadamna?

VPN Download godhuuf:

Ultrasurf: https://apkpure.com/…/us.ultrasurf.mobile.ultrasu…/download…

Zero VPN: https://apkpure.com/zero-v…/net.tntapp.app.zerovpn/download…

Malware maali?

Malware (malicious software) sooftiweerii computer namaa keessaa waa hatuuf, ykn balleessuuf Hacker itti fayyadamu jechuudha. Isaan kun hedduu dha keessaa kan irra hamaa tahan sii hima

* spyware: Akkuma maqaa isaarraa hubannu sooftiweera waa basaasu jechuudha. Odeeffannoo kee hordofaa qaama biraatti dabarsa. Akkasumas setting antivirus haa tahuu security ati fayyadamtuu fooyyessuu akka waan fedhe godhuuf mijeeffata.

* Trojan horses: file/program sirrii fakkaatee dhufa akka ati download gootuuf. Isa takka install goonaan computer si caala nama Trojan sitti ergetu harkaa qaba jechuun ni dandayama. Waan ati achirratti gootu kamuu gochuu dandaya. Screen computer keetii daaw’achaa. Kuni hedduu hamaadha. Kanaaf namni hin beeynet yeroo antivirus kee trojan arge jedhu hin rifatu waan inni dalagu waan hin beekneef.

* Viruses: Malware yeroo seene daddafee ofumaa of baay’isuun copy of godhee babaldhata. Computer adda addaatti dabruu danda’a saffisaan. Inni kun irra caalaatti computer namaa balleessuuf fayyadamu . Inni kun yoo file isaa download tahee yoo itti hin bu’amne ofiin of hin hojjachiisu. Tuqaa/run gochuu barbaada. Haa tahuu garuu odeeffannoos hatuuf itti dhimma bahu

* Worms – Kuni akkuma virus tahee networkii irratti miidhaa fida. Kuni osoo namni hin tuqne ofumaa of ajaja. Virus garuu sochoosuu ykn tuquu barbaachisa hojjachuuf. Isa kana kan yeroo hedduu email keessatti namatti ergamu. Download goonaan san booda inni hojii isaa eegale tuqaa hin eegu.

* Rootkits – Inni kun isa irra hamaati. Inni kun computer kee bakka biraa taa’anii hordofu osoo antivirus kee hin qabne. Kunis takka seennaan akka jirutti system computer waan dhuunfatuuf, keessaa baasuun rakkoo rakkisaadha.

Akkam taha yeroo Malware/virus computer seenu

* Parsanteejiin fayyadama CPU kompiyuutaraa haala malee ol ka’uu
* Saffisa kompiyuutaraa laaffisuu
* Rakkoo neetworkii godhachuu
* Jidduutti dhaabatee socho’uu diduu
* Faayiloota irratti jijjiirama ati quba hin qabne geessisuu ykn haquu
* Desktop irratti mallattoolee ati amma dura hin argin heddummeessuu
* Softiweeriin tokko tokko ofumaa banamee ofumaa cufamuu
* Ativaayrasa cufamuu
* Iimeelii ati quba hin qabne gara hiriyoota keetitti erguu

Of eeguuf:

– Sharing hayyamuu dhabuu
– Public WIFI secured hin taane dhiisuun ykn VPN fayyadamuu
– Antivirus qabaachuu fi yeroo yerootti update gochuu

Jarjaraan waan barreesseef dogongora qubeetiif na hofkolchaa! Kaayyoon guddaan hubannoo warra hin qabneef hubannoo kennuudha.

Barnootni intarneeta irratti of eeggannoof barbaachisoo tahan itti fufa

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s